Zaburzenia odżywiania to wieloczynnikowe zaburzenia psychiczne, które często współwystępują z innymi problemami zdrowia psychicznego. Współistniejące zaburzenia mogą obejmować zaburzenia nastroju (w tym epizody depresyjne), zaburzenia lękowe (między innymi zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (OCD)) oraz zaburzenia osobowości. Wzajemne powiązania między nimi są złożone i wielowymiarowe, co utrudnia zarówno diagnozę, jak i leczenie, jednak ich zrozumienie jest kluczowe dla skutecznej terapii.
Współwystępowanie zaburzeń odżywiania z depresją
Depresja to jedno z najczęściej diagnozowanych zaburzeń towarzyszących zaburzeniom odżywiania. Badania pokazują, że osoby cierpiące na anoreksję, bulimię czy kompulsywne objadanie się, często doświadczają także objawów depresji, takich jak poczucie beznadziejności, obniżony nastrój czy utrata zainteresowania codziennymi czynnościami. W przypadku anoreksji, restrykcyjne nawyki żywieniowe mogą prowadzić do niedoborów żywieniowych, które będą znacząco wpływać na pojawienie się zaburzeń nastroju. Z kolei u osób z bulimią cykle objadania się i wymiotowania często wywołują poczucie winy i niską samoocenę, co może predysponować do rozwinięcia epizodu depresyjnego.
Zaburzenia lękowe i zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (OCD)
Zaburzenia lękowe, w tym zaburzenia paniczne i zespół lęku uogólnionego, są bardzo częste u osób zmagających się z zaburzeniami odżywiania. Lęk może odgrywać istotną rolę w rozwoju zaburzeń odżywiania – na przykład osoby z anoreksją często doświadczają intensywnego lęku przed przybraniem na wadze lub utratą kontroli nad jedzeniem. Badania pokazują również wysoką współwystępowalność zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (OCD) u pacjentów z anoreksją i bulimią. Osoby te często mają obsesyjne myśli dotyczące jedzenia, sylwetki czy kalorii oraz wykonują kompulsyjne rytuały związane z jedzeniem.
Zaburzenia osobowości
Zaburzenia odżywiania mogą także współwystępować z zaburzeniami osobowości, szczególnie typu borderline oraz osobnesyjno-kompulsywnej. Zaburzenie osobowości typu borderline (BPD) to poważne zaburzenie psychiczne charakteryzujące się skrajnymi wahaniami emocji, impulsywnością, niestabilnymi relacjami interpersonalnymi oraz silnym lękiem przed porzuceniem. Te cechy mogą prowadzić do nieprawidłowych sposobów radzenia sobie z trudnymi emocjami, takich jak autoagresja, nadużywanie substancji czy kompulsywne zachowania związane z jedzeniem.
U osób z BPD bulimia często objawia się impulsywnymi epizodami objadania się, które mogą być wynikiem próby ucieczki przed silnymi, negatywnymi emocjami, takimi jak gniew, lęk czy smutek. Objadanie się może działać jak mechanizm radzenia sobie z emocjonalnym dyskomfortem, jednak zazwyczaj prowadzi do poczucia winy i wstydu, co z kolei może prowadzić do kompensacyjnych zachowań, takich jak prowokowanie wymiotów. To napędza cykl zaburzeń odżywiania i utrwala problem.
Zaburzenie osobowości obsesyjno-kompulsywnej (OCPD) charakteryzuje się nadmierną potrzebą porządku, perfekcjonizmu i kontroli. Osoby z OCPD są bardzo zorganizowane, mają sztywne zasady dotyczące swoich działań i myślenia, a także tendencję do nieelastyczności w podejmowaniu decyzji. Te cechy mogą mieć silny wpływ na rozwój zaburzeń odżywiania, zwłaszcza anoreksji.
Perfekcjonizm, który jest centralnym objawem OCPD, może prowadzić do obsesji na punkcie kontroli masy ciała, jedzenia i sylwetki. Osoby z OCPD często mają sztywne i surowe zasady dotyczące jedzenia, co może skutkować skrajnymi restrykcjami dietetycznymi, obsesją na punkcie kalorii i wykluczaniem całych grup produktów spożywczych. U osób z anoreksją te objawy mogą manifestować się w formie rygorystycznych diet, odmowy jedzenia i intensywnego dążenia do osiągnięcia idealnej sylwetki.
Wzajemne powiązania i wyzwania terapeutyczne
Współistnienie zaburzeń odżywiania z innymi zaburzeniami psychicznymi będzie wpływać na przebieg leczenia. Pacjenci cierpiący na więcej niż jedno zaburzenie często wymagają kompleksowego podejścia terapeutycznego, które obejmuje zarówno psychoterapię, jak i farmakoterapię. Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) może być skuteczna zarówno w leczeniu zaburzeń odżywiania, jak i towarzyszących im problemów psychicznych, pomagając pacjentom w zrozumieniu, jak ich myśli i emocje wpływają na zachowania związane z jedzeniem.
Bibliografia:
Fairburn, C. G. (2008). Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders. The Guilford Press.
Kozak A., Kozak G. Cechy osobowości i obraz siebie pacjentek z jadłowstrętem psychicznym (anorexia nervosa). Roczniki Psychologiczne 2003; 6: 115–129
Józefik B. (red.) Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1999.
Mikołajczyk E, Samochowiec J. Cechy osobowości u pacjentek z zaburzeniami odżywiania. Psychiatria 2004, 2: 91-95.Treasure, J., & Schmidt, U. (2013). The cognitive-interpersonal maintenance model of anorexia nervosa revisited: A summary of the evidence for cognitive, socio-emotional and interpersonal predisposing and perpetuating factors. Journal of Eating Disorders, 1(13).
Grilo, C. M., & Mitchell, J. E. (Eds.). (2012). The Treatment of Eating Disorders: A Clinical Handbook. The Guilford Press.
Keel, P. K., & Klump, K. L. (2003). Are eating disorders culture-bound syndromes? Implications for conceptualizing their etiology. Psychological Bulletin, 129(5), 747-769.
Autor: mgr Katarzyna Gaber-Kasprzyk
