Jaki jest związek zaburzeń odżywiania z uzależnieniami?
Zaburzenia odżywiania i uzależnienia mają wiele wspólnych mechanizmów psychologicznych i biologicznych, co sprawia, że często razem współwystępują. Osoby cierpiące na zaburzenia odżywiania, nierzadko wykazują skłonności do innych uzależnień, w postaci uzależnienia od substancji psychoaktywnych (np. alkohol, narkotyki) czy uzależnień behawioralnych takich jak uzależnienie od ćwiczeń fizycznych. Wzajemny związek tych dwóch grup zaburzeń odgrywa również znaczną rolę na etapie leczenia i powrotu do zdrowia.
Podobieństwa mechanizmów psychologicznych
Pomimo, iż na pierwszy rzut oka, uzależnienia i zaburzenia odżywiania mogą wydawać się różnymi zaburzeniami i dotyczyć różnych aspektów, to jednak na poziomie psychologicznym mają wiele wspólnych mechanizmów.
• Poszukiwanie kontroli: Zarówno osoby zmagające się z zaburzeniami odżywiania, jak i z uzależnieniami często starają się uzyskać kontrolę nad swoim życiem poprzez nieprawidłowe zachowania. W przypadku anoreksji czy bulimii, kontrola nad jedzeniem i wagą staje się głównym elementem życia osoby. W uzależnieniach, to substancja lub nawyk (np. hazard) staje się sposobem na regulację emocji i próbą poradzenia sobie z trudnymi doświadczeniami.
• Regulacja emocji: Zarówno w zaburzeniach odżywiania, jak i w uzależnieniach, dysfunkcjonalne zachowania często służą ucieczce od nieprzyjemnych emocji, stresu czy traumatycznych sytuacji. Osoby mogą używać jedzenia lub substancji psychoaktywnych jako mechanizmów radzenia sobie, które mają na celu chwilowe złagodzenie wewnętrznego dyskomfortu.
• Perfekcjonizm i niska samoocena: Perfekcjonizm i negatywny obraz siebie to cechy wspólne dla obu tych grup zaburzeń. Osoby cierpiące na te zaburzenia często stawiają sobie nierealistycznie wysokie wymagania, co doprowadza do niepowodzenia w ich realizacji. Równie często doświadczają one niskiej samooceny, co napędza rozwój dalszych, nieprawidłowych zachowań.
Biochemia mózgu: ośrodek nagrody
Zarówno zaburzenia odżywiania, jak i uzależnienia wpływają na te same obszary mózgu, zwłaszcza na układ nagrody. Jedzenie, szczególnie bogate w cukry i tłuszcze, może działać podobnie do substancji psychoaktywnych, wywołując intensywną przyjemność i nagłe uwolnienie dopaminy – neuroprzekaźnika odpowiedzialnego za uczucie szczęścia i satysfakcji.
W przypadku bulimii czy kompulsywnego objadania się, osoby mogą sięgać po jedzenie, aby stymulować ten układ nagrody. Podobnie osoby uzależnione od alkoholu, narkotyków czy hazardu działają w ten sam sposób – poszukują chwilowego zachwytu, którego konsekwencją jest pogłębienie uzależnienia.
Współwystępowanie zaburzeń odżywiania i uzależnień
Badania pokazują, że współwystępowanie zaburzeń odżywiania z uzależnieniami jest dość częste. Według niektórych danych, nawet 50% osób z zaburzeniami odżywiania cierpi także na uzależnienia, zwłaszcza od alkoholu czy narkotyków. Z kolei osoby uzależnione od alkoholu mają wyższe ryzyko rozwinięcia zaburzeń odżywiania, w szczególności bulimii.
Osoby cierpiące na bulimię nierzadko sięgają po alkohol jako sposób na „odcięcie się” od nieprzyjemnych emocji po epizodach objadania się i wymiotowania. Spożywanie alkoholu może również pełnić rolę narzędzia łagodzącego stres i poczucie winy, które często towarzyszą tym epizodom.
U osób z anoreksją często pojawia się uzależnienie od intensywnego wysiłku fizycznego. Regularne i wyczerpujące ćwiczenia stają się kolejnym sposobem na utrzymanie kontroli nad ciałem i wagą, co może prowadzić do fizycznego wycieńczenia organizmu i innych problemów zdrowotnych. Może się również zdarzyć tak, że osoby z jadłowstrętem psychicznym będą sięgać po środki psychoaktywne hamujące apetyt, w celu przyspieszenia procesu utraty wagi i zmniejszenia łaknienia. Takie zachowania mogą doprowadzić w konsekwencji do rozwoju uzależnienia.
Leczenie zaburzeń współwystępujących
Leczenie osób z zaburzeniami odżywiania, które jednocześnie zmagają się z uzależnieniem, jest wyjątkowo trudne. Wymaga podejścia holistycznego, które bierze pod uwagę obie strony problemu – zarówno fizyczne, jak i psychologiczne aspekty obu zaburzeń. Skuteczne leczenie współwystępujących zaburzeń często wymaga intensywnego wsparcia psychoterapeutycznego, takiego jak terapia poznawczo-behawioralna (CBT) oraz, w niektórych przypadkach, farmakoterapii, która może pomóc w regulacji nastroju czy obniżenia poziomu lęku. Terapeuci w swojej pracy powinni skupić się na obu problemach jednocześnie, aby uniknąć sytuacji, w której leczenie jednego zaburzenia pogłębia drugie.
Berkman, N. D., Bulik, C. M., Brownley, K. A., Lohr, K. N., Sedway, J. A., & Rooks, A. (2006). Management of Eating Disorders. Agency for Healthcare Research and Quality (US).
Davis, C., & Claridge, G. (1998). The Eating Disorders as Addiction: A Psychobiological Perspective. Addictive Behaviors, 23(4), 463-475.
Fairburn, C. G. (2008). Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders. Guilford Press.
Grilo, C. M., & Sinha, R. (2004). Eating Disorders and Substance Abuse. Psychiatric Clinics of North America, 27(4), 763-781.
Holderness, C. C., Brooks-Gunn, J., & Warren, M. P. (1994). Co-morbidity of Eating Disorders and Substance Abuse: Review of the Literature. International Journal of Eating Disorders, 16(1), 1-34.
Pawłowska, B., & Potembska, E. (2011). Zaburzenia odżywiania a uzależnienia – przegląd badań. Alkoholizm i Narkomania, 24(1), 57-64.
Treasure, J., Claudino, A. M., & Zucker, N. (2010). Eating Disorders. The Lancet, 375(9714), 583-593.
Witkowski, G., & Głogowska, E. (2008). Uzależnienia behawioralne i ich wpływ na życie człowieka. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Vitousek, K., Manke, F. (1994). Personality Variables and Disorders in Anorexia and Bulimia Nervosa. Journal of Abnormal Psychology, 103(1), 137-147.
Autor: mgr Paulina Flak
Artykuł został napisany w ramach projektu „Udzielanie wsparcia psychologicznego oraz prowadzenie profilaktycznej działalności w zakresie zaburzeń odżywiania oraz problemów współwystępujących” dzięki dofinansowaniu z środków budżetu Miasta Rzeszowa.
