Ortoreksja – gdy zdrowie staje się pułapką
W obecnych czasach dużą uwagę przywiązujemy do naszego wyglądu zewnętrznego. Za kanon piękna uważana jest szczupła, nienaganna sylwetka. Tym samym zdrowe odżywianie i uprawianie sportu, które są podstawą utrzymania zdrowia organizmu, często stają się obsesją i przybierają patologiczną formę. Ciągła kontrola spożywanych posiłków, pilnowanie regularnej i intensywnej aktywności fizycznej oraz sprzeczne doniesienia na temat składników pożywienia i diet, prowadzą do rozwinięcia się zaburzeń odżywiania, a także ortoreksji.
Ortoreksja jest stosunkowo nowym zaburzeniem żywieniowym i do tej pory nie została uwzględniona w klasyfikacji chorób ICD-11 oraz DSM-V. Oznacza to, że obecnie nie ma rzetelnych i jasnych kryteriów diagnostycznych, na podstawie których można postawić diagnozę. Jednak dostępnych jest wiele badań naukowych oraz literatury, dzięki którym możemy wskazać jej objawy. W praktyce klinicznej klasyfikowana jest jako zaburzenie odżywiania nieokreślone lub zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne.
Schorzenie to po raz pierwszy w roku 1997 opisał amerykański lekarz Steven Bratman. Był on pierwszym zdiagnozowanym przypadkiem. W dzieciństwie cierpiał na alergię i przez lata musiał przestrzegać ścisłych zaleceń żywieniowych, wykluczając produkty szkodliwe dla jego zdrowia. Po czasie zauważył, że odczuwa lęk przeradzający się w obsesje przed produktami, które mogą mieć negatywny wpływ na jego organizm. Poświęcał większość swojego czasu przygotowywaniu posiłków i planowaniu jadłospisu. Podobne postawy zauważył u swoich pacjentów, rygorystycznie przestrzegających diety. Na podstawie autoobserwacji oraz obserwacji swoich pacjentów wyodrębnił i nazwał nową jednostkę chorobową mianem ortorexia nervosa.
Ortoreksja jest zaburzeniem o podłożu psychicznym, polegającym na przesadnym skupieniu na zdrowym sposobie odżywiania. Jej źródłem mogą być działania mające na celu uniknięcie choroby czy poprawę kondycji fizycznej. W większości przypadków rozwija się powoli i niepozornie. Osoba cierpiąca na ortoreksję zwraca szczególną uwagę na jakość spożywanych posiłków. Zaczyna koncentrować się na tym aby kupowane produkty były nieprzetworzone, bez konserwantów i niepotrzebnych, według niej dodatków. Z czasem zaczyna kontrolować pochodzenie wszystkich produktów, które spożywa. Osoba ta kładzie nacisk zarówno na jakość spożywanych produktów, ale też na technikę i sprzęt użyty do jej przygotowania. Skrupulatnie czyta etykiety i wybiera produkty z jak najkrótszą listą składników. Zakupów często dokonuje w sklepach ze zdrową żywnością. Osoby borykające się z tym zaburzeniem charakteryzuje także obsesja na punkcie planowania i przygotowania posiłków. Zwykle przygotowują je sami, aby mieć pewność, że zostaną użyte odpowiednie produkty. Poświęcają na te czynności większość swojego czasu. Wszelkie inne sprawy tracą na ważności i przesuwają się na dalszy plan. Chory, aby zmaksymalizować zdrowotne korzyści z odżywiania się, wykształca pewne wzorce zachowań polegające np. na niełączeniu pewnych grup produktów lub jedzeniu tylko w określonych porach dnia. Z czasem rozwoju tego zaburzenia, lista spożywanych produktów coraz bardziej się zawęża. Dochodzi do tego, że w skrajnych przypadkach cierpiący na ortoreksję uwzględnia w swojej diecie dosłownie kilka produktów spożywczych, które wydają się czyste i niczym nie skażone. Niektórzy wolą głodować niż spożyć żywność „zanieczyszczoną” czy „niezdrową”. Długotrwałe ograniczanie produktów z różnych grup prowadzi do poważnych niedoborów składników odżywczych, witamin i minerałów, spadku masy ciała, a w konsekwencji do niedożywienia oraz innych negatywnych skutków zdrowotnych m.in. bradykardii, hipoglikemii, anemii czy osteoporozy. Cechami charakterystycznymi przemawiającymi za rozpoznaniem ortoreksji są: nadmierne przywiązanie do zdrowego stylu życia, obecność cech osobowości obsesyjno-kompulsywnej, potrzeba kontroli oraz sztywność zachowań związanych z przygotowaniem posiłków, a także występowanie negatywnych konsekwencji wynikających z ich utrzymywania.
Ogromne znaczenie w rozwoju ortoreksji mają media oraz sposób, w jaki przekazują informacje o szkodliwości i zanieczyszczeniach żywności oraz wywierają presję dotyczącą kontrolowania jakości produktów spożywczych. Ortoreksja najczęściej dotyka osób, które charakteryzuje silna potrzeba kontroli, wysoki krytycyzm wobec siebie, odczucie lęku i obawy oraz perfekcjonizm. Narzucają one na siebie ściśle określone zasady dietetyczne. Jeśli działania osoby chorej zostaną zakłócone lub będą niemożliwe do zrealizowania, reaguje ona silną frustracją i poczuciem winy, co prowadzi do nałożenia na siebie jeszcze większych ograniczeń.
Ortoreksja ma także wpływ na funkcjonowanie społeczne osoby chorej. Ciągła kontrola spożywanej żywności i narzucone zasady dietetyczne stopniowo wycofują ją ze spotkań towarzyskich czy wyjść do restauracji. Takie sytuacje pozbawiają kontroli nad przygotowanym pożywieniem i powodują silny lęk przed spożyciem składników zagrażającym zdrowiu.
Na podstawie dostępnej literatury można stwierdzić, że grupami społecznymi lub zawodowymi najbardziej narażonymi na ryzyko wystąpienia ortoreksji są sportowcy, dietetycy, pracownicy służby zdrowia i studenci nauk medycznych, artyści, osoby, które cierpiały na zaburzenia odżywiania oraz osoby ze szczególnymi nawykami żywieniowymi.
Początki ortoreksji są bardzo trudne do rozpoznania, gdyż zaczynają się bardzo niewinnie. Narzędziem, który używany jest przez wielu specjalistów do dokonania diagnozy, jest kwestionariusz ORTO-15. Test składa się z 15 pytań, a na każde z nich należy odpowiedzieć w 4-stopniowej skali : „zawsze”, „często”, „rzadko”, „nigdy”.
Jak pokazuje literatura ortoreksja pomimo braku konkretnych kryteriów diagnostycznych może być realnych zagrożeniem dla zdrowia i funkcjonowania jednostki. Jako, że ortoreksja jest stosunkowo nowym zaburzeniem, trudno określić konkretny sposób leczenia. Jednak w momencie, w którym zauważymy niepokojące nas zachowania, które negatywnie wpływają na nasze życie, warto zwrócić się po pomoc do specjalisty – psychologa, psychoterapeuty czy dietetyka. Obecnie najczęściej wybieraną formą pomocy osobom z zaburzeniami odżywiania bądź z zaburzonymi zachowaniami żywieniowymi jest terapia poznawczo – behawioralna.
Źródła:
Gortat M, Samardakiewicz M, Perzyński A. Ortoreksja – wypaczone podejście do zdrowego odżywiania się. Psychiatria Polska. 2021;55(2):421-433.
Dittfeld A et al. Ortoreksja–nowe zaburzenie odżywiania. Annales Academiae Medicae Silesiensis. Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, 2013;67(6):393-399.
Mróz MW, Korek E. Ortoreksja – nowa jednostka chorobowa związana z zaburzonymi wzorcami odżywiania. Med Og Nauk Zdr. 2020;26(2):102-105.
Autor: mgr Weronika Wenek
