Zespół kompulsywnego objadania się (ang. binge eating disorder – BED)
Żyjemy w czasach, w których mamy nieograniczony dostęp do pożywienia przez co możemy zaobserwować, że spora część osób konsumuje jego nadmierne ilości. W tym zauważa się także, że liczba zachorowań na zaburzenia odżywiania niepokojąco wzrasta. Spożywanie żywności przestaje służyć jedynie, utrzymaniu organizmu przy życiu i dostarczeniu mu energii, a w coraz większym stopniu pełni funkcję zaspokajania potrzeb psychicznych, takich jak potrzeba miłości, bezpieczeństwa czy aprobaty. Jedzenie jest również sposobem na poradzenie sobie z trudnymi emocjami jakimi są żal, smutek czy złość. Bywa też formą wyrażania miłości czy sympatii.
Osoby, które nie potrafią pohamować swojego apetytu i jedzą w sposób niekontrolowany, mogą cierpieć na zaburzenie odżywiania jakim jest zespół kompulsywnego objadania się (ang. binge eating disorder – BED). Zgodnie z klasyfikacją DSM – V o zaburzeniu z napadami objadania mówimy, gdy występują częste, nawracające epizody objadania się (np. raz w tygodniu lub częściej przez okres 3 miesięcy) oraz w określonych ramach czasowych np. w ciągu dwóch godzin.
Epizody uznawane jako objadanie się mają dwie główne cechy wspólne: ilość zjadanego pożywienia jest większa niż spożyłaby większość osób w podobnych okolicznościach i czasie, a dana osoba doświadcza utraty kontroli nad ilością oraz jakością przyjmowanych pokarmów. BED odróżnia od bulimii to, że epizodom objadania się nie towarzyszą skrajne metody kompensacyjne, mające na celu kontrolę masy ciała. Osoby te nie wymiotują, nie zażywają środków przeczyszczających, moczopędnych czy odchudzających oraz nie wykonują intensywnych ćwiczeń fizycznych. Natomiast cechą charakterystyczną jest skłonność do nadmiernego jedzenia.
Oprócz epizodów objadania się, osoby spełniające kryteria BED muszą dodatkowo przejawiać co najmniej trzy z następujących cech:
– jedzenie znacznie szybciej niż zwykle,
– jedzenie do momentu nieprzyjemnego dyskomfortu,
– spożywanie dużych ilości jedzenia, bez odczuwania fizycznego głodu,
– jedzenie w samotności z powodu zakłopotania własnym sposobem odżywiania się
– uczucie wstrętu do siebie, przygnębienia lub poczucie winy po przejedzeniu się
Występuje także wyraźny niepokój związany z objadaniem się. Wymaganym elementem związanym z obrazem BED jest poczucie subiektywnego cierpienia. Uczucia te związane są ze świadomością o spożyciu nadmiernej ilości jedzenia oraz niemożności przerwania tej czynności mimo niekomfortowego uczucia przejedzenia. Co więcej, kryteria diagnostyczne dla zaburzeń odżywiania takich jak, anoreksja psychiczna i bulimia psychiczna, obejmują również zniekształcony obraz ciała (przecenianie jego wagi i kształtu), co nie jest jednak konieczne do rozpoznania BED.
Bardzo trudno określić jak wygląda typowy epizod napadowego objadania się. Istnieją ogromne różnice w częstotliwości objadania się jak i rodzaju spożywanych posiłków. Specjaliści sugerują, że ważniejsze od tego czy dana osoba objada się z większą lub mniejszą częstotliwością, od kiedy i ile zajmuje jej to czasu, jest to czy epizody występują w sposób regularny i mają wpływ na jej zdrowie fizyczne, a także jakość życia. Pokarmy spożywane podczas takiego napadu na jedzenie są także zróżnicowane. Istotną kwestią jest to, że większość osób zjada to czego w danym momencie sobie zakazuje lub czego unika.
Podobnie jest z kwestią ilości konsumowanego pożywienia. Oszacowano, że typowy epizod objadania się obejmuje między 1000 a 2000 kilokalorii. Jest to wartość zbliżona do przeciętnego dziennego zapotrzebowania kalorycznego wielu kobiet. Kryteria diagnostyczne uwzględniają wymóg spożycia co najmniej 1000 kilokalorii w definicji obiektywnego napadu objadania się. Oczywiście jest to kwestia indywidualna i niektórzy mogą spożywać dużo większe ilości kilokalorii, niż te ogólnie przyjęte. Zdarza się, że typowe epizody objadania się nie spełniają warunków ujętych w kryteriach, ponieważ obejmują małe lub przeciętne posiłki. Mówi się wtedy, że napady mają charakter subiektywny, co oznacza że, występują one dosyć często, a osoba odczuwa jedynie poczucie utraty kontroli. Odróżnia się je od napadów o charakterze obiektywnym, z cechami omówionymi powyżej. Z tego względu, mniej ważna jest kwestia wielkości napadu na jedzenie. Ważniejsza jest wspomniana wcześniej, utrata kontroli i niepokój, które mu towarzyszą.
Znaczna część osób cierpiących na BED w ciągu całego swojego życia, przestrzega wielu rygorystycznych diet. Stosowanie diet zakwalifikowano, jako czynnik ryzyka dla szeregu niekorzystnych psychologicznych i behawioralnych skutków zdrowotnych, w tym depresji i zaburzeń odżywiania. Warto zauważyć, że chociaż utrata masy ciała jest często celem diety, wiele dowodów wskazuje, że nie jest ona skuteczna w osiąganiu długoterminowych efektów. Zamiast tego obserwuje się jej przyrost wraz z upływem czasu.
Konsekwencją ścisłej diety jest poczucie deprywacji, gdyż nie zaspokaja się w ten sposób jednej z podstawowych fizjologicznych potrzeb człowieka, jaką jest zaspokajanie głodu. Osoby usilnie starając się nie myśleć o jedzeniu, którego unikają, nie są w stanie skupić się na innych obowiązkach w ciągu dnia. Mogą mieć problem ze skoncentrowaniem się nawet na najprostszych zadaniach. Poziom koncentracji obniża się jeszcze bardziej pod wpływem natrętnych myśli wokół jedzenia. Może się to wiązać z porzuceniem wcześniejszych zainteresowań i pasji. Temat jedzenia pojawiać się może nawet w snach. Ściśle określone ograniczenia dietetyczne, jeśli nie zostaną osiągnięte, wywołują uczycie porażki, a nawet obrzydzenie w stosunku do swojej osoby.
Kompulsywne objadanie się zazwyczaj nie występuje u młodszych dzieci, raczej u starszych adolescentów i u dorosłych. Najczęściej ma charakter przejściowy. Występują okresy kontrolowania swoich zachowań i okresy z tendencjami do napadów. Większość chorych przejawia wzorce objadania się i przyrostu masy ciała. Charakteryzuje ich tendencja do spożywania posiłków o wyższej kaloryczności. Zwykle rozpoczynają się one od dezorganizacji codziennego rytmu spożywania posiłków, z powodu zmiany funkcji odżywiania się. Staje się ona wówczas strategią regulowania napięcia, radzenia sobie z nudą czy sprawiania przyjemności. Często wynika także z nieumiejętności rozwiązywania problemów czy niską zdolnością do samokontroli. Osoby nieposiadające takich umiejętności na każdą pojawiającą się trudność będą reagowały wzrostem napięcia i objadaniem się jako sposobem na jego wyregulowanie. Rygorystyczna dieta jak i zaburzony obraz ciała (spowodowany nieustannym lękiem o figurę, nadmiernym jej kontrolowaniem i poczuciem bycia grubym/grubą) mogą być przyczyną nieregularnego odżywiania się, niedojadania i związanego z nim uczucia głodu. Bardzo często osobom, które przewlekle stosują diety, nie udaje się na nich pozostać. Przechodzą z jednej diety na kolejną, z jeszcze większą determinacją i bardziej rygorystycznymi zasadami. Prowadzi to do powtarzającego się za każdym razem schematu. Im bardziej osoby te starają się ograniczyć spożywanie pożywienia, tym trudniej jest im utrzymać dietę w dłuższej perspektywie czasu. Kiedy walczą z potrzebą jedzenia, tym silniejsza staje się presja psychiczna i fizjologiczna, aby sięgnąć po jedzenie. Ostatecznie głód zwycięży. Spożywane jedzenie jest zazwyczaj nieplanowane i zostaje złamana w ten sposób jedna lub więcej zasad żywieniowych, które dana osoba na siebie narzuciła. Tak dochodzi do podtrzymywania problemu. Kiedy zostaje złamana jedna zasada żywieniowa, osoba taka staje się w stosunku do siebie niezwykle surowa. Pojawić się może złość, rozczarowanie swoim zachowaniem, poczucie winy, wstyd, a w konsekwencji porzucenie jakiejkolwiek kontroli i rozpoczęcie objadania się. Jest to myślenie dychotomiczne, tzw. „czarno-białe” lub „wszystko albo nic”. Osoby zmagające się z zaburzeniami odżywiania bardzo często doświadczają tego sposobu myślenia. Na początku napadowe objadanie może być przyjemnym doznaniem. Podczas jedzenia wydzielane są endorfiny, wywołujące uczucie zadowolenia. Jednak po czasie, wraz ze zwiększaniem porcji pożywienia zadowolenie przechodzi w złość i smutek. Początkowe szczęście zastępowane jest poczuciem winy o obwinianiem siebie.
Pacjenci z BED często ukrywają swoje zaburzenia odżywiania przed rodziną i przyjaciółmi. Mogą obawiać się rozczarowania z ich strony czy postrzegania jako osoby słabe z wadliwym charakterem. Często czują się osamotnieni ze swoim problemem. Niektórzy spożywają posiłki ukradkiem lub zabierają jedzenie do sypialni czy łazienki, gdzie mogą zjeść bez lęku, że zostaną nakryci. Inni całkowicie unikają spotkań towarzyskich, szczególnie tych, na których jest dostęp do jedzenia. W konsekwencji może dojść do zerwania kontaktów z najbliższymi i wycofania społecznego.
Podobnie jak w przypadku innych zaburzeń odżywiania, BED wiąże się ze znaczną stygmatyzacją i wstydem. Może to powodować strach i niechęć do poszukiwania pomocy i ujawniani objawów zaburzeń odżywiania, a doświadczana stygmatyzacja lub dyskryminacja mogą przyczyniać się do niepokoju i depresji, a także utrzymywać nie przystosowawcze zachowania żywieniowe i pogarszać patologię zaburzeń odżywiania. Dlatego tak ważna jest edukacja społeczeństwa w temacie zaburzeń odżywiania. Szerzenie wiedzy w tym zakresie może skłonić osoby, które podejrzewają u siebie zaburzone zachowania żywieniowe oraz osoby z ich bliskiego otoczenia do szukania pomocy i jak najszybsze podjęcie leczenia.
autor: mgr Weronika Wenek
Źródła:
Fairburn C. Jak pokonać objadanie się. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego; 2014.
Giel KE, Bulik CM, Fernandez-Aranda F et al. Binge eating disorder. Nat Rev Dis Primers. 2022;1:16.
Hansen K. Kompulsywne objadanie się. Białystok: Wydawnictwo Vital; 2019
Walenda A, Bogusz K, Kopera M i wsp. Regulacja emocji w zaburzeniu z napadami objadania się. Psychiatr Pol. 2021;6:1433-1448.
