Emocje w okresie dojrzewania – jak zrozumieć, regulować i wspierać młodzież w radzeniu sobie z emocjami?
Okres dojrzewania to jeden z najbardziej intensywnych etapów rozwoju człowieka. To czas dynamicznych zmian biologicznych, psychicznych i społecznych, które mają ogromny wpływ na sposób przeżywania emocji. Młodzi ludzie często mówią, że „wszystko czują mocniej” – i rzeczywiście tak jest. Emocje w adolescencji bywają intensywne, zmienne i trudne do zrozumienia zarówno dla samych nastolatków, jak i dla dorosłych, którzy im towarzyszą.
Emocje pełnią jednak niezwykle ważną funkcję – są informacją o potrzebach, granicach i relacjach ze światem. Problem pojawia się wtedy, gdy emocje zaczynają przytłaczać, prowadzą do impulsywnych zachowań lub utrudniają codzienne funkcjonowanie. Wówczas mówimy o trudnościach w regulacji emocjonalnej, które u młodzieży są zjawiskiem częstym, ale możliwym do skutecznego wsparcia.
Czym są emocje i dlaczego są tak ważne w okresie dorastania?
Emocje to złożone reakcje organizmu, które obejmują:
reakcję fizjologiczną (np. napięcie mięśni, przyspieszony oddech, kołatanie serca),
doświadczenie psychiczne (subiektywne odczucie, np. złość, smutek, lęk),
zachowanie (np. wycofanie się, krzyk, płacz, unikanie).
W okresie dojrzewania emocje odgrywają kluczową rolę w:
budowaniu tożsamości,
kształtowaniu relacji z rówieśnikami,
rozwijaniu autonomii i poczucia niezależności,
uczeniu się podejmowania decyzji i radzenia sobie z porażką.
Jednocześnie młodzież często nie posiada jeszcze w pełni rozwiniętych umiejętności regulowania emocji, co może prowadzić do silnych reakcji, konfliktów, a także poczucia niezrozumienia i samotności.
Dlaczego emocje nastolatków są tak intensywne?
Emocje nastolatków są wyjątkowo intensywne, ponieważ w okresie dojrzewania nakłada się na siebie kilka ważnych procesów rozwojowych. Mózg młodego człowieka nadal się kształtuje – obszary odpowiedzialne za przeżywanie emocji i szybkie reakcje dojrzewają wcześniej niż te, które odpowiadają za kontrolę impulsów, planowanie i regulowanie zachowania. W efekcie emocje pojawiają się nagle, są bardzo silne i często „wyprzedzają” zdolność do ich opanowania. Dodatkowo zmiany hormonalne zwiększają wrażliwość na stres i sprawiają, że reakcje emocjonalne mogą być bardziej gwałtowne i zmienne. Na intensywność emocji wpływa także środowisko – presja szkolna, relacje z rówieśnikami, potrzeba akceptacji oraz ciągłe porównywanie się z innymi, szczególnie w mediach społecznościowych. Wszystko to sprawia, że nastolatek może doświadczać emocji jako przytłaczających i trudnych do zrozumienia, nawet wtedy, gdy obiektywnie sytuacja wydaje się „niewielka”.
Czym jest dysregulacja emocjonalna?
Dysregulacja emocjonalna to trudność w:
rozpoznawaniu emocji,
regulowaniu ich intensywności,
adekwatnym wyrażaniu emocji,
powrocie do równowagi po silnym pobudzeniu emocjonalnym.
U młodzieży może objawiać się m.in. poprzez:
gwałtowne wybuchy złości lub płaczu,
szybkie zmiany nastroju,
impulsywne zachowania (krzyk, agresja, samouszkodzenia, ryzykowne decyzje),
wycofanie, zamknięcie się w sobie, tłumienie emocji,
trudności w relacjach i konfliktowość.
Ważne jest podkreślenie, że dysregulacja emocjonalna nie jest diagnozą, lecz sygnałem, że młody człowiek nie radzi sobie z natłokiem emocji i potrzebuje wsparcia.
Nieregulowane emocje mogą wpływać na wiele obszarów życia nastolatka:
szkołę i naukę – trudności z koncentracją, motywacją, pamięcią,
relacje – konflikty z rówieśnikami i dorosłymi, poczucie niezrozumienia,
obraz siebie – obniżone poczucie własnej wartości, wstyd, poczucie winy,
zdrowie psychiczne – zwiększone ryzyko zaburzeń lękowych, depresyjnych, zaburzeń odżywiania.
Dlatego tak istotne jest wczesne reagowanie i uczenie młodzieży zdrowych strategii radzenia sobie z emocjami.
Jak wspierać młodzież w regulacji emocji?
1. Nauka rozpoznawania i nazywania emocji: Nazwanie emocji to pierwszy krok do jej regulacji. Gdy nastolatek potrafi powiedzieć:
„Jestem zły”, „Czuję smutek”, „Boję się”,
jego emocja przestaje być chaotycznym napięciem, a staje się czymś, co można zrozumieć i z czym można pracować.
Pomocne mogą być:
rozmowy o emocjach,
skale emocji,
dziennik emocji,
pytania: „Co teraz czujesz?”, „Co się wydarzyło wcześniej?”.
2. Akceptacja emocji zamiast ich oceniania: Emocje same w sobie nie są „złe” ani „dobre”. Problemem nie jest to, że nastolatek czuje złość, lęk czy smutek, ale to, co z tą emocją robi.
Komunikaty typu:
„Nie przesadzaj”
„Nie masz powodu się tak czuć”
„Weź się w garść”
mogą zwiększać napięcie i poczucie niezrozumienia. Zamiast tego warto wzmacniać przekaz:
„Widzę, że to dla Ciebie trudne”
„Twoje emocje mają sens”
3. Uczenie konkretnych strategii regulacji: Młodzież potrzebuje narzędzi, a nie tylko rozmów.
Przykładowe strategie:
techniki oddechowe i uziemiające,
krótkie przerwy sensoryczne,
ruch i aktywność fizyczna,
pisanie o emocjach,
zmiana perspektywy myślenia („Czy jest inne możliwe wytłumaczenie tej sytuacji?”).
4. Relacja i poczucie bezpieczeństwa: Stabilna relacja z dorosłym – rodzicem, nauczycielem, specjalistą – jest jednym z najważniejszych czynników chroniących zdrowie psychiczne młodzieży. Poczucie, że ktoś jest dostępny, słucha i nie ocenia, pomaga nastolatkowi stopniowo uczyć się regulacji emocji.
Kiedy warto poszukać profesjonalnej pomocy?
Warto skonsultować się ze specjalistą, gdy:
trudności emocjonalne są nasilone i długotrwałe,
pojawiają się zachowania autoagresywne lub myśli rezygnacyjne,
emocje znacząco utrudniają naukę, relacje i codzienne funkcjonowanie,
nastolatek czuje się przytłoczony i bezradny.
Wsparcie psychologiczne lub psychoterapeutyczne może pomóc młodemu człowiekowi lepiej zrozumieć swoje emocje, nauczyć się ich regulacji i odzyskać poczucie wpływu na własne życie.
Autor: mgr Katarzyna Gaber-Kasprzyk
Artykuł został napisany w ramach projektu „Emocje? To proste!” dzięki dofinansowaniu z środków budżetu Miasta Rzeszowa.
Artykuł powstał w oparciu o e-book Fundacji helpED „Emocje? To proste!” – opracowany przez psycholożki i psychoterapeutki poznawczo-behawioralne Paulinę Flak i Katarzynę Gaber-Kasprzyk
