Schematy Jeffreya Younga u pacjentek z zaburzeniami odżywiania
Z ponad dziesięcioletniego doświadczenia w pracy z pacjentkami z zaburzeniami odżywiania wynika, że istnieją zależności między tymi zaburzeniami a schematami poznawczymi opisanymi przez Jeffreya Younga. Szczególnie ciekawa jest obserwacja, że wraz z poprawą zdrowia pacjentki nasilenie schematów maleje.
Czym jest schemat poznawczy?
Schemat poznawczy to struktura, która selekcjonuje, koduje i ocenia bodźce wpływające na organizm. Na funkcjonowanie każdego człowieka wpływa wiele takich schematów. Kovas i Beck określili je jako trwałe aspekty funkcjonowania poznawczego jednostki, tworzone na podstawie klasyfikacji bodźców. Schematy pozwalają nam nazywać obiekty i wydarzenia, klasyfikować je, oceniać, interpretować oraz przypisywać im znaczenie (por. Beck i Emery, 1985; Kofta i Doliński, 2000, w: Psychoterapia poznawczo-behawioralna, A. Popiel, E. Pragłowska).
Innymi słowy, schemat to trzon tożsamości osoby, stanowiący spójną wiedzę opartą na wcześniejszych doświadczeniach. Nasz mózg interpretuje zdarzenia jako ważne i nadaje im znaczenie. Na przykład ośmioletnia dziewczynka, widząc ojca wyprowadzającego się z domu, może stworzyć schemat: „Mężczyźni opuszczają”.
Schematy wg Jeffreya Younga
Jeffrey Young postawił hipotezę, że część schematów – szczególnie tych powstałych w wyniku toksycznych doświadczeń z dzieciństwa – może stanowić trzon zaburzeń osobowości. W jego definicji schemat to wszechogarniający wzorzec, składający się ze wspomnień, emocji, przekonań i doznań cielesnych, dotyczący relacji jednostki ze sobą i z innymi. Schematy tworzą się w dzieciństwie lub okresie dojrzewania, rozwijają przez całe życie i często mają dysfunkcyjny charakter (Young, Klosko, Weishaar, Terapia schematów).
Zaburzenia odżywiania najczęściej rozwijają się w okresie dojrzewania. Pewne schematy, choć mają swój początek w dzieciństwie, nasilają się podczas rozwoju ED (eating disorders).
Typowe schematy Younga w zaburzeniach odżywiania
1. Wadliwość/Wstyd
Ten schemat wiąże się z niską samooceną i przekonaniem, że jednostka jest gorsza, wadliwa i niezasługująca na miłość czy uwagę. Często wynika z doświadczeń, gdy pacjent czuł się nieakceptowany, beznadziejny czy oceniany. W celu poprawy samooceny pacjenci starają się osiągnąć „idealny” wygląd, co prowadzi do chwilowej ulgi. Jednak każde odstępstwo od tych standardów powoduje wyrzuty sumienia i dalsze pogłębianie problemów.
2. Odrzucenie/Opuszczenie
Według Fairburna kluczową przyczyną zaburzeń odżywiania są negatywne przekonania na temat siebie w kontekście wyglądu, np. „Jestem gruba”, „Nie zasługuję na miłość”. Przekonania te często wynikają z doświadczeń odrzucenia przez ważne osoby: rodziców, rówieśników czy partnerów. Rodzinna atmosfera chłodu emocjonalnego, wycofania lub nadopiekuńczości sprzyja rozwojowi tego schematu.
3. Zależność/Niekompetencja
Schemat ten odnosi się do przekonania o braku autonomii i kompetencji. Osoby z tym schematem czują się niezdolne do samodzielnego życia, ponieważ w dzieciństwie były nadmiernie chronione lub zaniedbywane. W efekcie pacjenci boja się dorosłości, co prowadzi do zachowań kompensacyjnych, takich jak kontrolowanie wyglądu i jedzenia.
4. Porażka
Ten schemat wiąże się z lękiem przed porażką. Pacjenci interpretują niepowodzenia jako dowód swojej beznadziejności, zamiast postrzegać je jako okazję do nauki. Doświadczenia z dzieciństwa, w których pacjent nie otrzymał wsparcia w radzeniu sobie z porażką, są główną przyczyną tego schematu.
5. Roszczeniowość/Wielkościowość
Schemat ten polega na przekonaniu, że jednostka jest lepsza od innych i należy jej się więcej. W kontekście zaburzeń odżywania schemat ten może manifestować się w postaci przekonania, że osoba zasługuje na szczególne traktowanie z powodu swojej wyjątkowości lub problemów, co może prowadzić do ignorowania potrzeb innych i skupiania się wyłącznie na sobie. Jednocześnie brak oczekiwanej uwagi lub uznania potęguje poczucie frustracji i wstydu.
6. Niedostateczna Samokontrola/Samodyscyplina
Pacjenci z tym schematem często nie potrafią lub nie chcą utrzymywać wystarczającej samokontroli, a także nie nauczyli się znosić frustracji, by realizować swoje cele. Brak samokontroli przejawia się również w trudności z kontrolowaniem emocji i impulsów.
U osób z bulimią lub anoreksją bulimiczną obszar samokontroli dotyczy również jedzenia. Przykładowo jedzą one produkty uznawane za „zakazane”, ponieważ są przez nie interpretowane jako sprzyjające tyciu, a następnie stosują metody oczyszczające – prowokowanie wymiotów, środki przeczyszczające lub forsowne ćwiczenia trwające nawet kilka godzin. W skrajnych przypadkach popadają w głodówkę.
7. Podporządkowanie
Schemat podporządkowania opiera się na przekonaniu, że jednostka musi oddać kontrolę innym, aby uniknąć gniewu lub odrzucenia ze strony ważnych osób, takich jak rodzice czy przyjaciele. Ograniczonym obszarem kontroli pozostaje wówczas jedzenie i wygląd.
Wyróżniamy dwa główne obszary podporządkowania:
- Podporządkowanie potrzeb – tłumienie własnych preferencji i pragnień.
- Podporządkowanie emocji – tłumienie reakcji emocjonalnych, szczególnie gniewu.
Osoby z tym schematem często wierzą, że ich potrzeby i uczucia są nieuzasadnione lub nieważne. To przekonanie prowadzi do nadmiernej uległości i chęci przypodobania się innym. Na dłuższą metę może to skutkować nawarstwianiem gniewu, który objawia się destrukcyjnymi zachowaniami. U pacjentek z zaburzeniami odżywiania gniew ten często kierowany jest na siebie – w formie restrykcyjnych diet czy prowokowania wymiotów po zjedzeniu „czegoś niezaplanowanego”.
8. Samopoświęcenie
Pacjenci ze schematem samopoświęcenia zaspokajają potrzeby innych kosztem własnej satysfakcji. W przypadku zaburzeń odżywiania dzieje się tak często, by zyskać poczucie własnej wartości lub zachować emocjonalną bliskość z osobą, którą uważają za bardziej potrzebującą.
Schemat ten często wynika z nadwrażliwości na cierpienie innych i przekonania, że ich własne potrzeby są mniej ważne. Dotyczy to zwłaszcza pacjentów objętych współuzależnieniem. Przykładem może być pacjentka, która jako dziecko opiekowała się swoją matką alkoholiczką, starając się zapewnić jej bezpieczeństwo. Zaburzenia odżywiania miały w jej przypadku zwrócić uwagę matki i uświadomić jej, że ona również potrzebuje opieki.
9. Poszukiwanie Akceptacji i Uznania
Osoby z tym schematem budują swoją samoocenę na podstawie opinii innych. Ich dewizą życiową jest: „Jak cię widzą, tak cię piszą”. Pacjenci ci są często nadmiernie skupieni na swojej pozycji społecznej, wyglądzie i statusie materialnym.
W przypadku zaburzeń odżywiania schemat ten przejawia się w uzależnieniu oceny własnej wartości od wyglądu. Pacjentki czują się dowartościowane, gdy otrzymują komplementy na temat swojego wyglądu, co wzmacnia ich przekonania i utrwala problematyczne wzorce zachowań.
10. Perfekcjonizm
Schemat perfekcjonizmu, znany również jako nadmierne wymagania czy bezlitosne standardy, opiera się na przekonaniu, że trzeba spełniać bardzo wysokie oczekiwania, by zasłużyć na uwagę, akceptację, a nawet miłość.
U pacjentek z zaburzeniami odżywiania schemat ten dotyczy głównie wyglądu. Perfekcjonizm staje się strategią radzenia sobie z negatywnymi przekonaniami o sobie, takimi jak: „Jestem beznadziejna, nic nie potrafię, nie zasługuję na miłość”. Pacjentki wierzą, że osiągając nierealistyczne cele, zyskają wartość w oczach innych i zmniejszą poczucie własnej bezwartościowości.
11. Bezwzględna Surowość
Schemat bezwzględnej surowości polega na przekonaniu, że nawet najmniejsze błędy zasługują na karę. Dotyczy to zarówno relacji z innymi, jak i z samym sobą.
U pacjentek z zaburzeniami odżywiania wygląda to na przykład tak: „Zjadłam coś zakazanego, więc muszę zwymiotować”, „Zjadłam kostkę czekolady, więc za karę zrobię dodatkowe 100 brzuszków” lub „Nie można jeść po 18:00, więc o 18:01 już nic nie zjem”.
Jak schematy wpływają na leczenie zaburzeń odżywiania?
Praca terapeutyczna z pacjentami cierpiącymi na zaburzenia odżywiania często wymaga skupienia się na ich schematach poznawczych. Schematy te wpływają na interpretację wydarzeń i decyzje podejmowane przez pacjentów, co może utrudniać proces leczenia. Na przykład osoba z dominującym schematem Wadliwości/Wstydu może odrzucać pochwały terapeuty, traktując je jako nieszczere. Natomiast pacjent z silnym schematem Zależności/Niekompetencji może odczuwać trudności z podejmowaniem decyzji dotyczących własnego zdrowia, polegając całkowicie na terapeucie.
Rozpoznanie schematów pozwala terapeutom lepiej zrozumieć mechanizmy leżące u podstaw zachowań pacjenta. Terapia schematów, zaproponowana przez Younga, integruje elementy terapii poznawczo-behawioralnej, psychodynamicznej i Gestalt, co czyni ją szczególnie efektywną w pracy z pacjentami z zaburzeniami odżywiania. Poprzez identyfikację, eksplorację i modyfikację dysfunkcyjnych schematów, terapeuci pomagają pacjentom wypracować zdrowsze sposoby radzenia sobie z emocjami i budowania relacji.
Podsumowanie
Schematy poznawcze Jeffreya Younga są istotnym narzędziem w zrozumieniu i terapii zaburzeń odżywiania. Ich identyfikacja pozwala na precyzyjniejsze określenie źródeł problemów pacjentów oraz zaprojektowanie skutecznych strategii terapeutycznych. Chociaż schematy te są często głęboko zakorzenione, dzięki pracy terapeutycznej możliwa jest ich modyfikacja, co znacząco poprawia jakość życia pacjentów. Leczenie zaburzeń odżywiania to proces wymagający czasu, ale dzięki integracji terapii schematów z innymi podejściami istnieje realna szansa na trwałą zmianę i wyzdrowienie.
Bibliografia:
- Popiel, A., Pragłowska, E. Psychoterapia poznawczo-behawioralna.
- Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. Terapia schematów.
- Fairburn, C. Terapia poznawczo-behawioralna i zaburzenia odżywiania się.
Autor: mgr Ewa Sas-Mzabi
Artykuł został napisany w ramach projektu „Udzielanie wsparcia psychologicznego oraz prowadzenie profilaktycznej działalności w zakresie zaburzeń odżywiania oraz problemów współwystępujących” dzięki dofinansowaniu z środków budżetu Miasta Rzeszowa.
